Krótko o dysfunkcjach słuchu

Zaburzenia słuchu, w zależności od czasu, miejsca, stopnia i rodzaju ich wystąpienia, warunkują prawidłowy rozwój kompetencji językowych i możliwości komunikacyjnych dziecka – potem studenta. Wyznaczają zakres oraz sposoby nadawania i odbierania przez niego dźwięków mowy, wybór form porozumiewania się, od właściwego wykorzystywania których zależy efektywność nauki studenta i jego psychospołeczne funkcjonowanie w przestrzeni akademickiej.

Zjawiska akustyczne odgrywają istotną, informacyjną rolę w rozwoju i życiu człowieka – dostarczają do mózgu bodźce niezbędne do prawidłowego rozwoju mowy jako środka społecznego porozumiewania się wpływając tym samym na proces intelektualizacji człowieka i jego holistyczny rozwój.

Jak to się dzieje, że student ma trudności w słyszeniu i jakie mogą być tego konsekwencje?
Przyczyny zaburzeń słuchu mogą być:

• dziedziczne,
• wrodzone,
• nabyte w trakcie porodu lub w dalszym życiu.

 Ryc.1. Budowa ucha

Tabela 1. Typy uszkodzeń słuchu – terminologia, charakterystyka.

**Wszystkie wymienione typy zaburzeń słuchu mogą występować w postaci izolowanej lub mieszanej u tego samego studenta.

Szczegółowo o dysfunkcjach słuchu

U osób z niepełnosprawnością słuchową w stopniu znacznym i głębokim proces nauki języka różni się od sposobu nabywania kompetencji językowych przez osoby słyszące, które przyswajają go zazwyczaj w dzieciństwie w sposób naturalny, spontaniczny, w toku bezpośrednich interakcji językowych z otoczeniem. Znaczne i głębokie zaburzenia w funkcjonowaniu analizatora słuchowego zmniejszają ilość oraz jakość języka dostępnego osobie niesłyszącej.

Dla studenta z niepełnosprawnością słuchową zdobywanie nowych, specjalistycznych kompetencji językowych rzadko odbywa się drogą naturalną i niejednokrotnie może być żmudnym, długotrwałym procesem z wieloma przeszkodami, pułapkami oraz trudnościami.   

Jakich środków komunikacji używać, by skutecznie porozumieć się ze studentem niesłyszącym lub słabosłyszącym?

Ich rodzaje ilustruje rysunek poniżej.

Rys.1. Rodzaje środków porozumiewania się ze studentem z niepełnosprawnością słuchu [wg: B. Szczepankowski, 1999, s. 94]

Proszę pamiętać o tym, że:

• Wyżej wymienione środki komunikacji najczęściej są ze sobą połączone, rzadziej występują samodzielnie.
• Osoby niesłyszące odbierają informacje, wykorzystując przede wszystkim kanał wzrokowy.

Cechy charakterystyczne wpływające na uczenia się i nauczanie

Na prawidłowy proces uczenia się w sposób istotny wpływają zaburzenia w prawidłowym odbiorze mowy drogą słuchową, słaba pamięć słuchowa lub jej brak.

Specyficzne trudności językowe

Istnieje również polski język migany – migana odmiana narodowego języka migowego - (potocznie nazywany również językiem migowym), który wykorzystuje zasady gramatyczne języka polskiego (np. tworzenie struktur zdaniowych języka migowego zbliżonych do struktur zdaniowych w języku polskim). Język migany, w przeciwieństwie do języka migowego, występuje zawsze równolegle z przekazem wypowiedzi w języku fonicznym i może przysparzać trudności w jego prawidłowym rozumieniu studentowi władającemu klasycznym językiem migowym.

Posługiwanie się przez studenta niesłyszącego językiem migowym jako podstawowym lub uzupełniającym środkiem porozumiewania się, jak również – w mniejszym stopniu, językiem miganym może sprawiać trudności w prawidłowym konstruowaniu wypowiedzi - zwłaszcza pisemnych.

Specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu

Studenci słabosłyszący mają zwykle dobrze opanowane struktury językowe polszczyzny. Trudność może sprawiać studentowi odczytywanie mowy z ruchu ust, ponieważ język – nośnik często ukryty jest w mowie płynnej. Niemożność prawidłowego odczytania wyrazów z ust dotyczy zwłaszcza słów nieznanych studentowi, albo nowych - wyjaśnionych mu nieprecyzyjnie lub mało zrozumiale. Z tego względu niesłyszący studenci często muszą zgłębiać nie tylko słownictwo specjalistyczne związane z danym tematem, ale również język, który nie stwarza na ogół problemów ich słyszącym kolegom.

Praca w grupie

Organizacja kursów

Prowadzący zajęcia powinni uważnie przemyśleć i zaplanować organizację swoich kursów, uwzględniając w nich właściwą, dostępną dla studentów niesłyszących i słabosłyszących architektoniczną oraz technologiczną aranżację przestrzeni edukacyjnej. W tym celu wykładowcy powinni zastąpić duże wykłady i seminaria mało liczną, grupową formą pracy oraz stosować w procesie nauczania wsparcie komputerowe, wymagające
w mniejszym stopniu konieczności wsparcia komunikacyjnego.

Zapewnienie studentowi notatek w formie elektronicznej z wykładów i kursów, które dopiero się odbędą, umożliwi mu zapoznanie się z konkretnymi wymaganiami i usprawni jego proces przyswajania wiedzy. Stosowanie w trakcie zajęć dydaktycznych środków wizualnych (np. prezentacji multimedialnych w programie Power Point, slajdów, projekcji filmów video, przezroczy, wykresów, map, etc.) może pomóc studentowi w pełniejszym zrozumieniu informacji przekazywanych ustnie.

Odbiór informacji w trakcie wykładów, ćwiczeń, seminariów

W jaki sposób student niesłyszący lub słabosłyszący może odbierać informacje podczas zajęć
i jakie warunki powinno się zapewnić, aby umożliwić mu pełny odbiór komunikatów?
Odpowiedź na to pytanie zawiera poniższa tabela:

Tabela 2. Wybrane sposoby odbioru komunikatów przez studenta z niepełnosprawnością słuchową

Uczestnictwo w seminariach/konsultacjach

Dla studentów odczytujących mowę z ust komfort komunikacyjny zapewni ustawienie krzeseł i stolików w tzw. „podkowę” oraz usytuowanie uczestników zajęć tak, by nie siedzieli oni pod światło. Pozwoli to studentom odczytującym komunikaty z ruchu ust widzieć twarze wszystkich potencjalnych rozmówców. Dla usprawnienia odczytywania informacji tą drogą warto wprowadzić w grupie zasady udzielania prawa do wypowiedzi osobom, które trzymają w dłoni widoczny, wybrany przedmiot (np. ołówek czy pałeczkę) umownie oznaczający możliwość wypowiedzi. Wzajemne przekazywanie go mówcy pozwoli uniknąć sytuacji, w których kilka osób mówi jednocześnie, zakłócając tym samym pełny odbiór informacji drogą wzrokową. Wcześniejsze powiadomienie studenta o temacie i głównych punktach wykładu jest sprawą kluczową dla pomyślnego przebiegu odczytywania mowy z ust, bowiem wyznacza studentowi kontekst omawianych zagadnień i pozwala mu się w nim orientować w trakcie zajęć. Jeśli nie zezwala na to ich luźna struktura, główne punkty (myśli, słowa klucze), można zapisać w postaci tekstu (w widocznym miejscu sali, np. na tablicy, arkuszu białego papieru) w trakcie trwania seminarium. Taki zapis jest dość istotny dla osób korzystających ze wsparcia tłumacza języka miganego, ponieważ z racji ubóstwa słownikowego polskiego języka mijanego, brakuje w nim specjalistycznego słownictwa z zakresu wielu dyscyplin akademickich.

Niebagatelną rolę w percepcji dźwięków i języka mówionego odgrywa akustyka pomieszczenia. Aparat słuchowy studenta wyłapuje i wzmacnia nie tylko dźwięki pożądane, ale i hałas w tle, kiedy w sali nie ma zainstalowanych urządzeń wyciszających. Pomyślne rozwiązanie w tego typu trudnych warunkach akustycznych przynoszą urządzenia wspomagające słyszenie, tzw. systemy FM złożone z dwóch elementów: odbiornika umieszczanego bezpośrednio na aparacie słuchowym studenta i nadajnika – bezprzewodowego mikrofonu umieszczonego blisko mówcy (może on bezpośrednio do niego mówić, zawiesić go na szyi lub odpowiednio ukierunkować), albo podłączonego do telewizora, radia, telefonu. Dzięki temu student niesłyszący lub słabosłyszący może koncentrować uwagę na rozmówcy przy pełnej swobodzie ruchów. Alternatywnym rozwiązaniem może być zamiana sali wykładowej na inną w wyciszonej części budynku lub na wyściełaną miękkimi tkaninami redukującymi efekt pogłosu. Podczas zajęć powinno się również pamiętać o zachowaniu odpowiedniej odległości między nadawcą komunikatu (źródłem dźwięku), a jego niesłyszącym, bądź słabosłyszącym odbiorcą (energia dźwięku maleje wraz z odległością od jego źródła; dwukrotnie zwiększona odległość między nadawcą a odbiorcą komunikatu powoduje zmniejszenie natężenia głosu mówcy o 6 dB).

Staże, studia za granicą i wycieczki terenowe

Jednostki organizujące staże, wycieczki terenowe lub studia za granicą dla studentów z różną niepełnosprawnością powinny przemyśleć i omówić z zainteresowanymi studentami różnice wynikające
z ewentualnych odmienności nowego otoczenia, kontekstu edukacyjnego. Funkcjonowanie w nim mogą usprawnić: zaplanowanie i ustalenie niezbędnego rodzaju sprzętu wspierającego, czy jego wykorzystania, np. zastosowanie na potrzeby nauczyciela – stażysty z niepełnosprawnością słuchową monitora dźwiękowego jako wizualnego wskaźnika hałasu w sali. Wysokie prawdopodobieństwo znalezienia źródła finansowania zakupu dodatkowego sprzętu wspomagającego na potrzeby stażu, wycieczek terenowych czy studiów za granicą wiąże się z koniecznością ich przemyślnego zaplanowania oraz przygotowania na długo przed terminem rozpoczęcia stażu.

Ocena

Przed przystąpieniem do oceniania studenta z niepełnosprawnością słuchową, zwłaszcza studenta niesłyszącego, powinno się zapewnić mu możliwość zdawania egzaminu w formie alternatywnej, zastępując egzamin ustny pisemnym – jeśli student wyrazi taką wolę. W trakcie pisania egzaminu (kolokwium), kiedy zaistnieje potrzeba przekazania zdającym dodatkowych informacji dobrze jest przekazywać je studentowi niesłyszącemu lub słabosłyszącemu pisemnie. Dobrze jest w tej kwestii uwzględniać indywidualne preferencje komunikacyjne studenta. Wypowiedzi studentów niesłyszących porozumiewających się w trakcie egzaminu, kolokwium lub innej formy sprawdzającej ich wiadomości czy umiejętności w języku migowym, powinny być przetłumaczone przez tłumacza języka migowego na język polski i zapisane przez osobę do tego uprawnioną. Przedmiotem oceny studentów wykazujących trudności w pisemnym, zgodnym ze składnią i gramatyką języka polskiego konstruowaniem zdań, powinna być prawidłowość rozumienia przez nich poleceń wyrażona odpowiedziami z zastosowaniem szyku zdań właściwemu językowi migowemu.

Przedstawiane tu strategie stanowią sugestie dotyczące nauczania włączającego. Niniejszego wykazu nie należy uważać za wyczerpujący oraz należy pamiętać, że wszystkie osoby uczące się stanowią odrębne jednostki, a zatem sposób postępowania, który sprawdza się w odniesieniu do jednej z nich, niekoniecznie będzie odpowiedni w stosunku do innej. Mogą Państwo również zechcieć skontaktować się ze specjalistą ds. niepełnosprawności w Waszej instytucji, który przekaże więcej informacji. Jeśli dysponują Państwo jakimiś sprawdzonymi pomysłami, które mogą wzbogacić naszą listę, prosimy o przekazywanie wszelkich sugestii pocztą elektroniczną na adres bsn@adm.uj.edu.pl

• Należy zapewnić wystarczająco dużo czasu, aby omówić ze studentem jego/jej potrzeby przed/w czasie pierwszej sesji nauczania.
• Ludzie, którzy czytają z ruchu warg, nie będą w stanie jednocześnie robić notatek, czy patrzeć na tłumacza języka migowego, dlatego przydatne będzie zapewnienie im notatek lub pozyskanie ich kopii od innego studenta.
• Ważne jest, by osoba mówiąca była zwrócona twarzą do osoby niesłyszącej. Należy mówić wyraźnie i zachęcać innych studentów, by robili tak samo. Należy mówić w tempie miarowym, lecz normalnym, gdyż mówienie zbyt wolne zaburza wzorce ruchu warg, z których nie można nic odczytać.
• Należy zaplanować oświetlenie i układ siedzeń tak, aby twarze wszystkich były dobrze oświetlone. Należy unikać stania przodem do okna czy światła, ponieważ wtedy twarz znajduje się w cieniu.
• Warto pamiętać o tym, by nie mówić jednocześnie pisząc na tablicy, czy pokazując.
• Należy dążyć do tego, by jak najbardziej wyeliminować hałas w tle.
• Trzeba mieć świadomość tego, że hałasy mogą być uciążliwe przy ich wzmocnieniu przez aparat słuchowy.
• Czytanie z ruchu warg jest bardzo męczące: studenci mogą potrzebować okresowych przerw na odpoczynek.
• Z ruchu warg trudno jest odczytać nieznane słownictwo. Nowe terminy należy zatem zawsze zapisywać, sprawdzając, czy je zrozumiano.
• Trudno jest czytać z ruchu warg przy braku kontekstu. Im lepsza struktura wypowiedzi, tym łatwiej za nią podążać. Materiały dla słuchaczy i slajdy mogą być bardzo pomocne jako uzupełnienie ustnych instrukcji i opisów, ale należy zapewnić je wcześniej, ponieważ studenci nie są w stanie w tym samym czasie czytać z ruchu warg.
• Należy używać krótkich zdań i jasnych sformułowań, unikając pojęć abstrakcyjnych czy żargonu (chyba, że wszystkie słowa zostaną wyjaśnione). Jeśli studenci zrozumieją coś mylnie, trzeba wyjaśnić tę samą myśl w inny sposób.
• Istotne komunikaty, kluczowe pojęcia i nowe słownictwo techniczne należy zapisać na tablicy lub rozdać jako materiał dla słuchaczy.
• Należy powtarzać początek wypowiedzi, a nie sam jej koniec, nie zmieniając sformułowań. Osoby niesłyszące i słabosłyszące mogą zorientować się późno, że mówi się właśnie do nich i mogą pominąć początek.
• W przypadku pracy z tłumaczami języka migowego, trzeba zapewnić dodatkową ilość czasu, zwracając się zawsze do osoby niesłyszącej, a nie do tłumacza.
• Tłumaczenie jest męczące: nie można mówić zbyt szybko. W trakcie długich sesji warto pozwolić tłumaczom na krótkie przerwy na odpoczynek. Czasami może być potrzebnych dwóch tłumaczy.
• Wszelkie taśmy audio czy wideo, jakie mają być użyte na zajęciach powinny mieć tekstowy zapis ścieżki. Studenci niesłyszący skorzystają, jeśli tłumacze i pracownicy wsparcia komunikacyjnego będą mieć dostęp do nich wcześniej i dostaną notatki, materiały dla słuchaczy i zapis materiału wideo z wyprzedzeniem.
• Jeśli student ma problemy z mową, nie odzwierciedlają one jego zdolności intelektualnych czy zrozumienia. Warto zachęcać studentów, by brali udział w dyskusji i pracowali nad zaistnieniem komunikacji.
• Studenci z dysfunkcjami słuchu mogą doświadczać trudności w zakresie gramatyki, jeśli ich pierwszym językiem jest polski język migowy (PJM). Studenci tacy mogą potrzebować dodatkowego czasu i/lub pomocy przy pracach pisemnych.
• Niektórzy studenci mogą potrzebować nagrać wykład; inni mogą przyjść w towarzystwie osoby robiącej notatki lub tłumacza języka migowego. Warto dać czas tłumaczom i być świadomym przesunięć czasowych, np. przy zadawaniu pytań. W takiej sytuacji należy dać studentom z niepełnosprawnością słuchu więcej czasu na odpowiedź.
• Dla studentów z trudnościami słuchowymi praca grupowa może być trudna, gdyż mogą nie wiedzieć, kto mówi, a więc na kogo patrzeć, jeśli nie ma z nimi tłumacza. Należy zachęcać studentów, by wskazywali gestem, że właśnie zabierają głoś.
• Warto zapewnić dodatkowy czas po sesji grupowej na sprawdzenie, czy jej treść została zrozumiana.
• Do pracującego studenta niesłyszącego należy podchodzić z przodu lub z boku, by go nie przestraszyć.
• W przypadku egzaminów ustnych konieczna jest zamiana ich formy na formę pisemną.
• Czasem może być przydatne wydłużenie czasu egzaminu.

W opracowaniu wykorzystano następujące pozycje bibliograficzne:

Bogactwo językowe studenta, nabywane w toku jego rozwoju języka od dzieciństwa do stanu obecnego, ma ścisły związek z kształtowaniem się u niego pojęć - wypadkowych procesu werbalizacji wrażeń, spostrzeżeń oraz wyobrażeń. Wpływa ono na jego umiejętności w czytaniu i pisaniu oraz ogólne postępy edukacyjne. Całkowite lub częściowe wyłączenie kanału słuchowego w różnym stopniu może powodować u studenta trudności w czytaniu ze zrozumieniem, wynikające z niewystarczającej znajomości znaczenia słów, a tym samym rozumienia sensu zdań i łączenia ich w logiczną całość. Trudności przysparzać mu może rozumienie sensu zdań, w szczególności na płaszczyznach przyczynowo - skutkowej i czasowej zdarzeń. Czytanie oraz przygotowywanie zadań może mu zabierać wyjątkowo dużo czasu i wymagać niekiedy pomocy indywidualnego nauczyciela, wspierającego go w zakresie nauki języka. W porównaniu ze studentami słyszącymi droga do wiedzy ogólnej studenta z niepełnosprawnością słuchową, może być w istotny sposób utrudniona. Studenci słyszący przyswajają wiedzę ogólną czytając prasę, oglądając telewizję, słuchając radia, czy dyskutując z innymi studentami. Zdobywane w taki sposób przypadkowe informacje często pomagają formułować im opinie i nabywać umiejętności niezbędne na studiach wyższych. Studenci niesłyszący mają utrudniony lub całkowicie zablokowany dostęp do całego bogactwa wiedzy ogólnej i doświadczenia życiowego. Konsekwencje tej sytuacji widoczne są zwłaszcza w pracach pisemnych studentów niesłyszących, które można ocenić jako niepogłębione, zawierające niedojrzałe i czasami naiwne opinie oraz ukazujące wachlarz ich trudności językowych.

Student, dla którego podstawę komunikacji stanowi język migowy (najczęściej jest on dla niego pierwszym językiem - tzw. językiem prymarnym - drugim językiem zaś jest język narodowy – polski - [liczba takich osób w Polsce wynosi około 40-50 tysięcy]), może doświadczać różnorodnych trudności językowych wynikających ze specyfiki tego języka, który rządzi się odmiennymi zasadami, niż język foniczny. W języku migowym o budowie zdania (czyli kolejności znaków migowych) decyduje kolejność następujących po sobie wydarzeń, a nie forma gramatyczna istotna dla języka polskiego. Studenci niesłyszący władający językiem migowym mogą, w oparciu o silnie utrwalony u nich schemat zdania migowego, mieć trudności z jego transponowaniem na zdanie w mowie dźwiękowej oraz z jego prawidłowym rozumieniem. Ponadto, ubogi słownik znaków polskiego języka migowego (język migowy jest językiem charakterystycznym dla danego państwa; nie istnieje uniwersalny i międzynarodowy język migowy) może wpływać na jakość rozumienia odbieranych przez nich komunikatów i ich nadawania. Znaki polskiego języka migowego odzwierciedlają przede wszystkim konkretne przedmioty, czynności, a nawet całe sytuacje. W słowniku języka migowego brakuje znaków abstrakcyjnych, strony biernej czasowników, trybów, odróżnienia zaimków dzierżawczych od przymiotników i przymiotników od przysłówków, części mowy niezbędnych do budowania zdań złożonych wyrażających stosunki przestrzenne, czasowe, przyczynowo – skutkowe.