Niepełnosprawności wzrokowe

W skrócie o dysfunkcjach wzroku

Uszkodzenie wzroku może powstać na skutek działania negatywnych czynników wewnętrznych (genetycznych, wrodzonych, chorobowych) lub zewnętrznych (urazów).

Uszkodzenie może występować w różnym stopniu i zakresie, może też dotyczyć wszystkich czynności narządu wzroku. W sytuacji ekstremalnej może dojść nawet do całkowitej utraty zdolności widzenia.

Najbardziej dotkliwe są uszkodzenia najważniejszych czynności wzrokowych:

• uszkodzenie widzenia centralnego, obniżenie ostrości wzroku,
• uszkodzenie widzenia obwodowego - ograniczenie i ubytki pola widzenia.

Klasyfikacja WHO wyodrębnia trzy kategorie ostrości wzroku:

1. wzrok normalny (ostrość wzroku powyżej 0,3),
2. słabowzroczność (obniżenia ostrości wzroku na poziomie od 0,3 aż do 0,05),
3. niewidzenie,
a. słabowzroczność głęboka profound low vision (całkowite zniesienie czynności wzrokowych 0,00),
b. niewidzenie umiarkowane moderate blindness (zachowane poczucie światła oraz ostrość wzroku od 0,02 do 0,05).

 Zasada traktowania każdego studenta i jego potrzeb w sposób indywidualny, jest szczególnie istotna w przypadku osób z dysfunkcjami wzroku (strategie sprawdzające się w odniesieniu do jednego studenta, mogą nie sprawdzać się w przypadku innego). Tylko osoba, która doświadcza dysfunkcji wzroku, jest w stanie stwierdzić, co i jak widzi lub nie widzi.

Ponieważ studenci często wypracowują swoje własne strategie i techniki radzenia sobie w różnych sytuacjach, jest niezmiernie ważne, by student był aktywnie zaangażowany w dyskusje na temat strategii nauczania właściwych dla swego przypadku.

 Szczegółowo o dysfunkcjach wzroku wpływających na uczenie się i nauczanie

Odbiór informacji w trakcie wykładów

Studenci nagrywający wykłady będą potrzebować przełożenia materiału wizualnego na formę słuchową. Trzeba się zastanowić, jaki jest najlepszy sposób przekazywania informacji z diagramów, wykresów, tabel i innych złożonych materiałów wizualnych. Warto zwracać szczególną uwagę na to, by w trakcie prowadzonego wykładu stale opisywać elementy, do których osoba mówiąca się odnosi, np. zamiast "prosta łącząca te dwa punkty", lepiej powiedzieć "prosta łącząca punkty a i b". Gdy informacje zapisywane są na tablicy, należy równocześnie dyktować je w całości.

Wykładowcy powinni, o ile to możliwe, przekazywać studentom niewidomym treści wykładów w formie elektronicznej, np. na płycie CD. Innym rozwiązaniem jest odsyłanie studentów na stronę Instytutu, gdzie mogą być umieszczone konspekty wykładów. Rezygnacja z udostępnienia materiałów studentowi jest nieuzasadniona i prowadzi do wyłączenia go z pełnego udziału w zajęciach. W sytuacjach, gdy prezentacje graficzne lub wizualne stanowią zasadniczą część wykładu, należy stosować słowny opis wykorzystywanych materiałów.

Uczestnictwo w seminariach/konsultacjach

Zapamiętanie i rozpoznawanie przez niewidomego studenta innych osób na seminarium może zabrać trochę czasu, dlatego też korzystne jest wprowadzenie wśród studentów zasady przedstawiania się przed każdym zabraniem głosu. Należy również pamiętać, że dla studenta niewidomego wszelkie sygnały niewerbalne są niedostępne, dlatego wypada zawsze uzupełniać gestykulację informacją słowną. Pomocne jest zapewnienie wszelkich materiałów tekstowych, w formie elektronicznej przed seminarium.

Będąc w sali, w której znajduje się student niewidomy, należy zawsze zasygnalizować swoją obecność, przedstawiając się. Osoba niewidoma nie zawsze rozpoznaje rozmówcę po głosie, nawet jeśli jest to ktoś często przez nią spotykany.

Cechy charakterystyczne wpływające na uczenie się i nauczanie

Konsekwencje braku wzroku są odczuwalne przez osoby niewidome zarówno w życiu codziennym, jak również studenckim (na przykład utrudniony dostęp do materiałów dydaktycznych). Ważne jest zatem, aby osoby uczące studentów niewidomych czy słabowidzących, posiadały niezbędne informacje na temat specyfiki tej niepełnosprawności.

Wykłady/ notowanie

Niektórzy studenci mogą potrzebować dyktafonu do zapisu wykładów/dyskusji. Oznacza to, że student musi zdać się na to, co słyszy, co z kolei wymaga zdolności koncentracji i dobrej pamięci oraz praktyki. Dodatkowo przeglądanie materiału jest utrudnione, stąd też student musi być dobrze zorganizowany. Niektórzy studenci mogą również potrzebować skorzystać z pomocy osoby robiącej notatki. Studentów należy zachęcić do siadania w miejscu, gdzie słyszą/widzą (dotyczy to osób z resztkowymi funkcjami narządu wzroku). Wszystko, co jest zapisane na slajdach i prezentowane na rzutniku, należy podać ustnie. Materiały kursowe przeznaczone do czytania powinny być dostępne z odpowiednim wyprzedzeniem przed sesją nauczania (warto pamiętać o dodatkowo powiększonym druku – jeśli odpowiada to potrzebom studenta). Zapewnianie materiałów (np. spisów lektur), pozwoli studentom na sporządzenie kopii treści w formie elektronicznej, lub w brajlu, jeśli jest to konieczne.

Strategie nauczania

Przedstawiane tu strategie stanowią sugestie dotyczące nauczania osób niepełnosprawnych. Niniejszego wykazu nie należy jednak uważać za wyczerpujący. Zawsze należy pamiętać o indywidualnym podejściu do studenta (sposób uczenia, który sprawdza się w odniesieniu do jednej osoby, niekoniecznie będzie równie właściwy w stosunku do innej). Mogą Państwo również zechcieć skontaktować się z Biurem ds. Osób Niepełnosprawnych w Waszej Instytucji, które przekaże więcej informacji. Jeśli dysponują Państwo sprawdzonymi pomysłami, które można by dodać do tej listy, prosimy o przekazanie sugestii pocztą elektroniczną na adres bsn@adm.uj.edu.pl.

W przypadku egzaminów może to być:

• wydłużenie ilości czasu,
• zamiana formy egzaminu z pisemnej, na ustną,
• skorzystanie z pomocy asystenta, który w imieniu studenta nanosiłby odpowiedzi na odpowiedni arkusz,
• powiększenie czcionki,
• arkusze egzaminacyjne w brajlu,
• skorzystanie z dodatkowego oświetlenia lub pomocy takich jak lupa,
• skorzystanie z innego sprzętu, np. komputera z syntezatorem mowy.

W przypadku wykładów i ćwiczeń:

• Niektórzy studenci mogą potrzebować dyktafonu do zapisu wykładów/dyskusji. Oznacza to, że student musi zdać się na to, co słyszy, co z kolei wymaga zdolności koncentracji i dobrej pamięci. Dodatkowo student musi być dobrze zorganizowany, aby móc nadążać z robieniem notatek i przepisywaniem.
• Wchodząc do sali, w której znajduje się student niewidomy, należy zawsze zasygnalizować swoją obecność, przedstawiając się.
• Studentów należy zachęcić do siadania w miejscu, gdzie słyszą/widzą (dotyczy to osób z resztkowymi funkcjami narządu wzroku).
• Warto zwracać szczególną uwagę na to, by w trakcie prowadzonego wykładu stale opisywać elementy, do których osoba mówiąca się odnosi.
• Należy również pamiętać, że dla studenta niewidomego wszelkie sygnały niewerbalne są niedostępne, dlatego wypada zawsze uzupełniać gestykulację informacją słowną.
• Należy zapewnić, by przejścia i otwarte przestrzenie były wolne – sprawdzić, czy na wysokości głowy nie ma żadnych wystających elementów.
• Należy zapewnić dobre oświetlenie. Różne osoby będą mieć różne wymagania; oślepiające światło może być równie kłopotliwe jak głęboki cień. Należy omówić indywidualne wymagania studenta. Niewielkie modyfikacje, które mogą w znacznym stopniu ułatwić osobie niepełnosprawnej funkcjonowanie najczęściej są niedrogie, np. zmiana żarówki. Prowadzący zajęcia powinien stać w dobrze oświetlonym miejscu twarzą do studentów, ale nie plecami do okna, gdyż wtedy twarz znajdzie się w cieniu.
• Należy dawać precyzyjne polecenia i wyjaśnienia.
• Wszystko zapisane na slajdach i prezentowane na rzutniku należy podać ustnie. Materiały kursowe i te przeznaczone do czytania, powinny być dostępne sporo przed sesją nauczania (warto pamiętać o dodatkowo powiększonym druku, jeśli będzie to odpowiadało potrzebom studenta).
• Należy zapewnić wcześniej wykazy lektur, gdyż studenci mogą potrzebować dodatkowego czasu na poradzenie sobie z czytaniem.
• Student powinien napisać oświadczenie do dyrektora Instytutu, w którym zapewni, że wszelkie nagrania będą służyły mu wyłącznie do celów dydaktycznych.
• Obecność psa-przewodnika w środowisku laboratoryjnym, gdzie inni mogą się o niego potknąć, może być niewłaściwa – będzie to zależeć od indywidualnej sytuacji i należy przeprowadzić analizę ryzyka, jakie niesie ze sobą taka decyzja. Jeśli tak jest, być może trzeba będzie zapewnić bezpieczne pomieszczenie, gdzie pies będzie czekał.