Krótki opis zaburzeń psychicznych
Termin „zdrowie psychiczne” odnosi się do prawidłowego funkcjonowania. Implikuje to umiejętność funkcjonowania w zaradny i spełniony sposób oraz radzenia sobie z przeciwnościami losu, które towarzyszą nam zarówno w życiu osobistym i studenckim/zawodowym.
Depresja, stres oraz stany lękowe należą do zaburzeń psychicznych najczęściej spotykanych u studentów.

Na polskich uczelniach z roku na rok wzrasta liczba studentów z zaburzeniami psychicznymi. Według danych WHO ok. 13% młodych ludzi cierpi na różnego rodzaju choroby psychiczne. Stygmatyzacja tych schorzeń powoduje, że nie zawsze szukają oni pomocy specjalistycznej, jak również wsparcia wśród wykładowców.

Szczegółowy opis zaburzeń psychicznych
Definicja zaburzeń psychicznych oraz chorób psychicznych zawarta w publikacji AMOSSHE „Studenci z zaburzeniami psychicznymi” z 2002:

• Osoby ze zdiagnozowanymi zaburzeniami psychicznymi, które poddane zostały (lub nie) terapii medycznej lub psychologicznej. U takich osób trudności występują, gdy ich stan się pogarsza i gdy symptomy powracają. Może to być spowodowane działaniem czynników zewnętrznych lub zmianami w reakcji na leki.
• Osoby bez diagnozy, które odczuwają początek trudności emocjonalnych lub psychicznych, znacząco wpływających na ich umiejętności funkcjonowania. Mogą to być chwilowe reakcje na traumatyczne wydarzenia, znajdowanie się pod ciągłą presją spowodowaną czynnikami fizjologicznymi, takimi jak uzależnienie od narkotyków, brak snu, zmiana diety lub choroba, mogą też sygnalizować początek stanów psychiatrycznych.

Kryteria definiowania zaburzeń psychicznych wyznaczył opracowany przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne „Podręcznik diagnostyczny i statystyczny zaburzeń psychicznych” (Diagnostic and statistical manual of mental disorders - DSM). Oto jak definiuje on zaburzenie psychiczne:

Klinicznie znaczący syndrom, bądź wzorzec behawioralny lub psychologiczny, który obserwujemy u danej jednostki i który ma związek z odczuwalnym w danym momencie cierpieniem (bolesnym symptomem) lub upośledzeniem (zakłóceniem w jednej bądź więcej niż jednej sferze funkcjonowania, lub ze znacznie zwiększonym ryzykiem poniesienia śmierci, odczuwania bólu, upośledzenia, poważnego ograniczenia swobody działania. Dodatkowo syndrom ten musi być czymś więcej niż ogólnie akceptowaną i usankcjonowaną kulturowo reakcją na konkretne wydarzenie. Bez względu na przyczynę, w danym momencie jest on przejawem behawioralnej, psychologicznej lub biologicznej dysfunkcji występującej u danej osoby.

Depresja
Depresja jest rodzajem zaburzenia nastroju, najogólniej charakteryzuje ją uczucie niezwykle głębokiego smutku i przygnębienia. Może występować jako element choroby dwubiegunowej (obok manii), lub jako zaburzenie jednobiegunowe.
Depresję na poziomie molekularnym wywołują zaburzenia funkcjonowania przekaźników synaptycznych, głównie serotoniny i noradrenaliny. Istnieje dziedziczna podatność na to zaburzenie. Przyczyny depresji bywają różne, jednakże uważa się, że u jej podłoża zwykle leży utrata kogoś ( rzadziej czegoś). Najogólniej przyczyny możemy podzielić na: fizjologiczne oraz psychospołeczne (zatem zewnętrzne i wewnętrzne).
Depresja sezonowa pojawia się w okresach przesileń letniego i zimowego, gdy następuje szybsza zmiana długości dnia.

Depresja może wystąpić jako:

• schorzenie pierwotne, w przebiegu choroby afektywnej jedno lub dwubiegunowej,
• zaburzenie wtórne do występującej choroby somatycznej lub jej terapii,
• wtórnie do zaburzeń lękowych i adaptacyjnych oraz powodowanych przez przewlekły stres.

Osoba cierpiąca na depresję jest smutna, nie jest w stanie wykrzesać z siebie energii do działania. A nawet jeśli potrafi, to robi to z dużym wysiłkiem. Zmusza się do wszystkiego. Nie umie się skoncentrować na wykonywanych czynnościach, co powoduje częste skargi na osłabioną pamięć. Podaje poczucie niskiej wartości, czuje się niepotrzebna. Czarno widzi swoją przyszłość. Może oskarżać się o niepowodzenia własne lub z osób z otoczenia. W stanach najgłębszego obniżenia nastroju może dojść wręcz do pojawienia się myśli i tendencji samobójczych. W najcięższych stanach mogą występować urojenia depresyjne (nie mające podstaw przekonania o grzeszności i karze), omamy węchowe (odczuwanie "zapachu" zgnilizny, śmierci).
Złe samopoczucie występuje szczególnie rano. Po południu może ulec nieznacznej poprawie.

Często w depresji występują zaburzenia snu. Osoba chora budzi się wcześnie rano i nie potrafi już zasnąć. Brak apetytu powoduje spadek masy ciała.

Depresja maskowana jest stanem, w którym w obrazie chorobowym dominują objawy somatyczne. Pacjent nie podaje obniżonego nastroju jako skargi głównej. Zgłasza dyskomfort w klatce piersiowej, zaburzenia ze strony układu pokarmowego, bóle głowy, pleców, zaburzenia miesiączkowania, czy bezsenność. Zwykle prowadzona diagnostyka nie potwierdza tła somatycznego, a próby leczenia objawów nie przynoszą rezultatów. Depresja może wystąpić jako epizod i zakończyć się wyleczeniem. Może też przekształcić się w zaburzenia nawracające, z okresowo powracającymi objawami choroby.
Sygnały wskazujące na depresję u studentów to: złe samopoczucie psychofizyczne, widoczny smutek, zniechęcenie, brak motywacji do jakichkolwiek działań, nawet takich, które wcześniej przynosiły satysfakcję, brak motywacji, poczucie pustki, wycofanie się z kontaktów społecznych, zmiana apetytu, (brak apetytu bądź naprzemienne stany braku i napadów łaknienia) zaniedbanie, samoobrzydzenie, myśli samobójcze, mówienie o sobie jako o osobie nic nie wartej, beznadziejnej, obwinianie się.

Każdy człowiek czasami przeżywa tego rodzaju uczucia. Jednak jeśli ten stan trwa dłużej, nie spowodowany jest konkretnym wydarzeniem lub/ i przeszkadza w prawidłowym funkcjonowaniu, należy przypuszczać, iż mamy do czynienia z depresją. W skrajnych przypadkach osoba cierpiąca na depresję nie jest w stanie wyjść z domu i wykonywać swoich codziennych obowiązków.

Ponieważ depresja jest chorobą nawracającą, osoba na nią cierpiąca zwykle poddawana jest długotrwałej terapii lekowej. Osoba studiująca, cierpiąca na depresję może być na zajęciach pod wpływem leków, co również powoduje dla obserwatora z zewnątrz nienaturalność zachowania. Osoba taka może wydawać się nadmiernie senna lub mieć spowolnione reakcje na bodźce zewnętrzne ze względu na zdarzające się uboczne objawy działania leku.

Lęki
Lęk jest głównym, tzw. osiowym objawem wielu zaburzeń i chorób psychicznych. Istnieje cała grupa tzw. zaburzeń na tle lękowym. Do najczęstszych zaliczamy: fobie, zespoły paniki, zespół uogólnionego lęku oraz zaburzenia nerwicowe.
Lęk zwykle definiuje się jako stan napięcia w związku z odczuwanym zagrożeniem, przy czym - w przeciwieństwie do strachu, lęk jest stanem irracjonalnym, nie posiadającym przedmiotu i odzwierciedlenia w rzeczywistości.
Na poziomie subiektywno-poznawczym lęk wiąże się ze złym nastrojem, obawami o przyszłość, poczuciem niemożności dokładnego przewidzenia ewentualnych zagrożeń i zapanowania nad nimi.
Na poziomie fizjologicznym lęk charakteryzuje się stanem ciągłego pobudzenia. Na poziomie behawioralnym natomiast przejawia się unikaniem sytuacji, w których może pojawić się zagrożenie.
Adaptacyjna wartość lęku polega na tym, iż pomaga on przygotować się na wypadek zagrożenia, a w nieznacznych lub umiarkowanych dawkach dobrze wpływa na uczenie się oraz na skuteczność działania.

Życie studenckie to czas wielu egzaminów, które sprzyjają powstawaniu stanów lękowych. Do symptomów lękowych zaliczamy: podniecenie, napięcie mięśni, ciągłą nadpobudliwość, niepokój i kłopoty z koncentracją, zakłócenia snu, zmiany apetytu, bóle głowy, problemy trawienne i ataki paniki. Symptomy te mogą być szczególnie łatwo mylone z poważną choroba fizyczną.

Stres
Terminu „stres” używa się zarówno w odniesieniu do wymagań przystosowania, jak i do psychicznej oraz fizycznej reakcji organizmu na nie. Wymagania przystosowania nazywamy stresorami, skutki, jakie wywołują one w organizmie to stres, natomiast starania zmierzające do zapobiegania im nazywamy strategiami radzenia sobie w trudnych sytuacjach.
Istnieje tzw. stres dobry - pozytywny, oraz zły - negatywny. Obydwa rodzaje stresu naruszają osobiste zasoby człowieka, stres negatywny na ogół wyrządza jednak więcej szkód.
Do stresorów zaliczyć można: konflikty, frustracje, przymus.
Istnieją czynniki predysponujące do stresu, wśród nich: natura stresora, doświadczanie kryzysu, zmiany w życiu, indywidualna percepcja stresora (podejście), indywidualna tolerancja na stres oraz możliwości (lub ich brak) wsparcia społecznego w sytuacji stresu.
Wśród strategii radzenia sobie ze stresem wyróżniamy: strategię zorientowaną na zadanie – zakładającą postawę kreatywną, nastawioną na zmianę swojego otoczenia, oraz strategię zorientowaną na obronę, która charakteryzuje się dążeniem do zachowania swojego „ja”.

Stres może wywołać zaburzenia przystosowania jako reakcję na stresory. Istnieje również rodzaj tzw. stresu pourazowego, będącego reakcją na katastrofy lub uraz spowodowany gwałtem.

Wyróżniamy wiele codziennych sytuacji, w których student czuje się zestresowany. Dzieje się tak na przykład podczas sesji egzaminacyjnych lub w trakcie poszukiwania pracy.

Stres oddziałuje na psychikę człowieka w różny sposób. To, jak dana osoba radzi sobie ze stresem zależy od osobowości i umiejętności przezwyciężania trudnych sytuacji oraz obecności osoby, do której można się zwrócić o pomoc.

Zaburzenia somatomorficzne

Są to stany charakteryzujące się skargami na dolegliwości fizyczne lub ułomności występujące bez jakichkolwiek dowodów fizycznej patologii, które mogłyby je potwierdzić. Pomimo różnorodności klinicznych przejawów, np. niewidzenie, paraliż, posiadają jedną główną cechę - wszystkie są wyrazem psychologicznych trudności, wyrażających się w postaci problemów medycznych, które przy dokładnym zbadaniu nie mogą być udokumentowane. Ważny jest przy tym fakt, że dotknięci nimi pacjenci nie symulują objawów i nie próbują oszukiwać.

Do zaburzeń somatomorficznych należą:

Zaburzenia somatyzacyjne - wielorakie skargi na długotrwałe schorzenia fizyczne, mające swój początek przed 30-stym rokiem życia, które nie są potwierdzone medycznie, prowadzą do znaczącego pogorszenia jakości życia. Pacjent uskarża się na konkretne dolegliwości, jednak nie jest skoncentrowany na jednej chorobie.

Hipochondria - zaburzenie podobne do zaburzeń somatomorficznych, z tym że odczuwane również po 30-stym roku życia. Charakterystyczna dla hipochondrii jest nienaturalna troska o zdrowie oraz brak koncentracji na konkretnej grupie objawów. Osoba hipochondryczna poważnie myśli o swej chorobie takiej jak np. rak płuc.

Zaburzenia bólowe - objawem tego zaburzenia jest uskarżanie się na ból o dostatecznie długim trwaniu i ostrości, by spowodować poważne zagrożenia dla życia przy braku obiektywnych cech patologii medycznej.

Zaburzenia konwersyjne - zwane pierwotnie histerią, charakteryzuje się tym, że bez żadnej patologii organicznej pojawiają się objawy uszkodzenia fizycznego albo utraty kontroli. Często naśladują one różne zaburzenia neurologiczne.

Zaburzenia osobowości – są to zaburzenia dawniej zwane „zaburzeniami charakteru”, zwykle spowodowane stopniowym rozwojem nieelastycznych czy wypaczonych wzorców osobowości i zachowania, które prowadzą do uporczywych, źle przystosowanych sposobów postrzegania, myślenia i kontaktów ze światem. Zaburzenia te poważnie upośledzają niektóre aspekty funkcjonowania i wywołują ogromne cierpienie. Ważną cechą tych zaburzeń jest wzorzec doświadczeń wewnętrznych i zachowanie znacznie odbiegające od jednostkowych norm kulturowych. Definicja tych zaburzeń opiera się na następujących kryteriach:

• wzorzec zachowania musi ujawniać się przynajmniej w dwóch z następujących dziedzin: poznanie, emocjonalność, relacje międzyludzkie, kontrola odruchów;
• ten trwały wzorzec musi być niezmienny i obejmować szeroki zakres sytuacji osobistych i społecznych;
• wzorzec ten prowadzi do stanu rozpaczy wymagającego interwencji klinicznej;
•      wzorzec ten jest stabilny i długotrwały; jego początki przypadają na okres dojrzewania lub wczesnej dorosłości, lecz nie później;
• tego wzorca nie można wyjaśnić objawami innego zaburzenia psychicznego.

Do najczęstszych zaburzeń osobowości zaliczamy:

• Osobowość paranoiczną - podejrzliwość i brak zaufania do innych; tendencja do postrzegania siebie jako człowieka bez skazy; wyczulenie na przewidywane ataki ze strony innych.
• Schizoidalne zaburzenie osobowości - osłabione kontakty społeczne; niezdolność lub brak potrzeby nawiązywania relacji z ludźmi.
• Schizotypowe zaburzenie osobowości - dziwaczne wzorce myślenia, percepcji i mówienia zakłócające kontakty i porozumiewanie się z ludźmi.
• Antyspołeczne zaburzenia osobowości - niedorozwój w zakresie moralności i etyki; nieumiejętność postępowania zgodnie z przyjętymi normami; fałsz i bezwstydna manipulacja innymi; problemy z zachowaniem.
• Osobowość pogranicza (borderline) - impulsywność, złość bez powodu; drastyczne wahania nastroju; przewlekłe uczucie nudy. Zdarzają się okaleczenia i samobójstwa.
• Osobowość unikająca - przewrażliwienie na odrzucenie lub poniżenie społeczne; wstydliwość i brak pewności siebie w stosunkach społecznych i w nawiązywaniu kontaktów.
• Osobowość zależna - przesadne przeżywanie rozłąki z partnerem; złe samopoczucie spowodowane samotnością; podporządkowanie własnych potrzeb celowi utrzymania związku; niezdecydowanie.
• Obsesyjno-kompulsywne zaburzenia osobowości - nadmierne przejmowanie się porządkiem, zasadami i nieistotnymi szczegółami; perfekcjonizm; nieumiejętność wyrażania i okazywania uczuć; ograniczona zdolność wypoczynku i rozrywek.
• Osobowość bierno-agresywna - negatywna postawa i bierny opór wobec właściwego działania, nie wyrażony wprost, lecz poprzez narzekanie, ponuractwo i kłótliwość, zazdrość i niechęć wobec tych, którym się lepiej wiedzie.
• Osobowość depresyjna - depresyjne schematy poznawcze; uporczywe uczucie niezadowolenia lub przygnębienia; poczucie winy lub samokrytycyzm.

Schizofrenia
Wyznacznikiem schizofrenii jest zerwanie relacji ze światem zewnętrznym i całą rzeczywistością oraz utrata zgody na to, jakie sfery wspólnego doświadczenia cechuje prawdziwość i realność. Schizofrenikiem jest ktoś, kto utracił kontakt z punktami stanowiącymi podstawę integracji psychicznej oraz komunikacji ze społecznym otoczeniem. Dla innych ludzi schizofrenik w trakcie aktywnej fazy choroby jest obcy, niezrozumiały, nieprzewidywalny i często przerażający.

Objawy charakterystyczne dla schizofrenii to: halucynacje, urojenia, błędne skojarzenia, zaburzenia myślenia (niespójność, nielogiczność), dziwaczne zachowanie, apatia, aspołeczność, pogorszenie kontaktów z otoczeniem, niedbałość o higienę osobistą, zaniedbanie obowiązków szkolnych i zawodowych. Sfery ulegające zaburzeniu w schizofrenii: zaburzenia kojarzenia, zaburzenia treści myślenia, zaburzenia percepcji (halucynacje), zaburzenia emocjonalne, zaburzenia poczucia tożsamości, zaburzenia woli, ucieczka do własnego świata, zaburzenia motoryczne.

Schizofrenia przybiera różne postaci i ma zróżnicowany przebieg.

Zaburzenia urojeniowe
Osoby cierpiące na te zaburzenia (paranoicy) hołdują przekonaniom uznawanym z ich otoczenie za nieprawdziwe, niekompletne i absurdalne. Osoby takie wyrażają te przekonania, a niekiedy kierują się nimi w swoim postępowaniu. Najczęściej uważają, że są przez kogoś śledzone, kierują się teoriami spiskowymi, są podejrzliwe w stosunku do otoczenia.

Poza tym człowiek cierpiący na paranoję może normalnie funkcjonować, nie obserwuje się u niego całkowitego zerwania kontaktu ze światem i innymi ludźmi, jak w przypadku schizofrenii.

Cechy wpływające na uczenie i nauczanie
Studenci z zaburzeniami psychicznymi mogą doświadczać większych lęków niż pozostali studenci. Niektórzy z nich mogą przyjmować leki, które wpływają na ich koncentrację, pamięć oraz umiejętność współuczestnictwa. Pamięć krótkotrwała może podlegać szczególnemu wpływowi na stres.

U większości studentów, ich stan zdrowia może ulegać zmianom. Może to mieć wpływ na obecność, punktualność oraz zachowanie. Niektórzy studenci mogą nie być w stanie zaangażować się w naukę, do czasu, gdy ich stan emocjonalny nie zostanie zrównoważony. Mogą być widoczne zmienne postępy w nauce.

Dyskusja na temat pomocy nie powinna dotyczyć diagnozy czy nazewnictwa. Nie potrzebujemy tego wiedzieć przy okazji pytania studenta o poprawę jego warunków na studiach. Doświadczenie na uczelni może okazać się pierwszym, w którym student z chorobą psychiczną będzie musiał zapomnieć o diagnozie, aby w pełni skupić się na pracy akademickiej.

Osoby z zaburzeniami psychicznymi często mogą wykazywać brak pewności siebie. Jeśli nauczyciele podejmą z tym walkę, będzie to miało pozytywny oddźwięk w nauce.

Praca w grupach
Problemy w pracy w grupach mogą wynikać z uprzedzeń, jakie mają studenci, z trudności w komunikacji lub niekompatybilności pracy, szczególnie gdy osoby z zaburzeniami psychicznymi sprawiają wrażenie zamkniętych w sobie i destrukcyjnych.

Ważną częścią pracy w grupie jest przekazanie studentom odpowiedzialności i kontroli. Nauczyciele powinni interesować się pracą studentów i starać się, aby wszyscy uczestniczyli w niej w równym stopniu. Aby umożliwić to, powinno się wprowadzić system, który zachęcałby grupę do zorganizowanej pracy.

Egzaminy i ocena
Zważywszy na fakt, że sesje egzaminacyjne to generalnie najbardziej stresogenny okres w życiu studenta, osoby z zaburzeniami psychicznymi mogą wymagać specjalnego wsparcia.

Przy wprowadzaniu jakichkolwiek zmian, nauczyciele powinni uwzględniać konieczność równego traktowania wszystkich studentów. Należy zawsze dokładnie rozważyć wymagania i kryteria oceny.

Read more detailed information about this impairment. Remember you can use the back button to return to this page.

Teaching strategies associated with Choroby psychiczne

Przedstawiane tu strategie stanowią sugestie dotyczące nauczania osób niepełnosprawnych. Niniejszego wykazu nie należy traktować jako listy wyczerpującej wszystkie możliwości. Warto również pamiętać o konieczności indywidualnego traktowania każdego studenta - sposób uczenia, który sprawdza się w odniesieniu do jednej osoby, niekoniecznie będzie równie właściwy w stosunku do innej. Mogą Państwo również zechcieć skontaktować się z Biurem ds. Osób Niepełnosprawnych w Waszej Instytucji, które przekaże więcej informacji. Jeśli dysponują Państwo jakimiś sprawdzonymi pomysłami, które można dodać do naszej listy, prosimy o przekazanie sugestii pocztą elektroniczną na adres bsn@adm.uj.edu.pl

• Należy zapewnić dostateczną ilość czasu, aby przedyskutować ze studentami ich potrzeby. Należy zadbać o rozmowę indywidualną, bez obecności innych osób.
• Stres w nowych sytuacjach lub napięcie mogą negatywnie wpływać na studentów. Student powinien czuć się dobrze i pewnie. Zaaklimatyzowanie się w nowej sytuacji, zbudowanie pewności siebie oraz zademonstrowanie własnych możliwości może zająć trochę czasu.
• Osoby mogą czuć się odrzucone przez tych, którzy nie rozumieją ich potrzeb. Partnerskie relacje, oraz zachęta będą bardzo pomocne. Należy spróbować przedyskutować wszystkie sprawy indywidualnie z każdym studentem, aby odkryć w jakiej sytuacji czuje się on najbardziej komfortowo.
• Studenci mogą czasem być zamknięci w sobie ze względu na brak zrozumienia zadań lub poczucia strachu przed wymaganiami. Bycie świadomym tych problemów, umożliwi nauczycielom przełamanie cyklu niepowodzeń
• Niezwykle ważne jest wspólne ze studentem zarysowanie planu nadrabiania ewentualnych zaległości. Student powinien wiedzieć, że w przypadku, gdy poczuje się źle, będzie mógł liczyć na przełożenie egzaminów. Z drugiej strony powinien czuć się zobowiązany do zaliczenia ich ostatecznie w określonym przez nauczyciela terminie (o ile stan zdrowia mu na to pozwoli). Konsekwencja wobec studenta jest tu bardzo ważna.
• Studenci mogą opuszczać wykłady lub ćwiczeni ze względów osobistych. Nauczyciele powinni pomóc im w nadrobieniu zaległości i zapewnieniu notatek z zajęć.
• Studenci mogą być zmuszeni do opuszczenia egzaminów/zaliczeń/wykładów ze względu na pobyt w szpitalu. Powinni mieć możliwość wydłużenia o ten czas okresu trwania studiów/roku akademickiego, a także starania się o przełożenie terminów egzaminów.
• Jeśli student może pracować tylko przez pewien, krótki okres czasu, powinien uzyskać pozwolenie na oddanie pracy później. Jednocześnie należy monitorować jego postępy.
• Należy pomóc studentom w organizacji pracy, dzielić zadania na mniejsze części.
• Ocena, szczególnie ustna może być bardzo stresująca dla tych studentów; może to być przyczyną obniżenia wyników, dlatego należy udzielać takim osobom wsparcia i je dowartościowywać.
• Niektórzy studenci mogą potrzebować pomocy osobistego doradcy, psychologa, czy psychiatry - należy zachęcać ich do szukania profesjonalnej pomocy.
• Warunkiem koniecznym do rozpoczęcia działań wobec studentów z chorobą psychiczną powinno być okazywanie przez nich dowodów na stałe leczenie psychiatryczne. Zaświadczenia lekarskie powinny być przedstawiane w Biurach ds. Osób Niepełnosprawnych i uznawane za całkowicie poufne.

Potential Challenges to the Achievement of Learning

• Trudności organizacyjne

• Trudności z pamięcią

• Trudności ruchowe i manualne

• Trudności z mówieniem

• Trudności związane z wytrzymałością