W skrócie o dysleksji
Dysleksja czyli specyficzna rozwojowa dysleksja (ICD-10 R48) to zaburzenie wyrażające się trudnościami w nauce czytania i pisania, mimo stosowania obowiązujących metod nauczania, normalnej inteligencji i sprzyjających warunków społeczno-kulturowych. Jest spowodowana zaburzeniami podstawowych funkcji poznawczych, co często uwarunkowane jest konstytucjonalnie. Objawy dysleksji występują u mniej więcej 10% uczniów, pięciokrotnie częściej u chłopców.

W przeciwieństwie do Danii i Wielkiej Brytanii, w Polsce dysleksja nie jest uznawana za niepełnosprawność.

Szczegółowo o dysleksji
Osoby uczące się z dysleksją często potrafią wykonać całą gamę złożonych zadań, np. rozwiązywać skomplikowane problemy w elektronice czy projektowaniu, jednak nie potrafią zrobić rzeczy pozornie łatwych: nauczyć się czytać i literować, robić notatek, zapamiętać instrukcji, podać godziny czy też znaleźć drogi.

Osoby uczące się z dysleksją mogą dysponować następującymi atutami:

• Kreatywne i oryginalne myślenie

• Myślenie strategiczne i umiejętność rozwiązywania problemów.

• Determinacja i pracowitość

• Wysoka motywacja

Wielu z nich opracowało swe własne strategie przezwyciężenia pewnych trudności

W wyniku trudności, jakich doświadczają w zakresie przetwarzania języka oraz pamięci krótkoterminowej osoby uczące się z dysleksją zdają się na znaczenie i zrozumienie, co wymaga:

• Wysoce zindywidualizowanego podejścia do uczenia się

• Konieczności jasnego sprecyzowania im procesu uczenia się i konwencji w zakresie uczenia się

• Konieczności zrozumienia „jak” i „dlaczego”, by się uczyć

Osób uczących się z dysleksją może dotyczyć wiele, choć niekonieczne wszystkie, z następujących stylów uczenia się:

• Myślenie holistyczne - konieczność zobaczenia najpierw całego „obrazu” zanim nastąpi nauka etapów lub szczegółów

• Trudności w zapamiętywaniu sekwencji

• Trafne spostrzeganie powiązań

• Uczenie się przez doświadczenie, nie instrukcje

• Uczenie się przez dotyk, barwę, humor, opowieści, obrazy.

• Trudności w uczeniu się, lub stosowaniu zasad lub uogólnień – uczenie się od konkretu do ogółu

• Większa łatwość w czytaniu i pisaniu przy obecności osobistego zainteresowania danym tematem

• W matematyce częste rozumienie koncepcji, a nie procesów obliczeniowych czy języka matematycznego

Cechy charakterystyczne wpływające na uczenie się i nauczanie

Czytanie
Czytanie stanowi zasadniczy element większości zajęć przewidzianych w programie nauczania i gdy osoba ucząca się czyta dwa razy wolniej od innych, fakt ten może w ogromnym stopniu wpłynąć na zdolność zapamiętania przeczytanej treści. W wyniku ubogiego słownictwa cierpi też zrozumienie. Osoby uczące się z dysleksją mogą doświadczać pojedynczych lub wszystkich następujących trudności:

• Zmęczenie oczu

• Przeciążenie czytaniem

• Wolne czytanie, zamiana liter, opuszczanie liter,

• Trudności we właściwej intonacji czytanej treści – zbytnia koncentracja na technice obniża rozumienie i zapamiętanie czytanej treści

• Trudności w streszczaniu

• Trudności w sortowaniu i wyborze materiałów do uczenia się

• Trudności z wyciągnięciem głównych punktów z przeczytanej treści

• Rozpoznawanie napisów po cechach przypadkowych – zgadywanie

• Czytanie z błędami (pytania oceniające lub egzaminacyjne)

• Opuszczanie linii lub odczytanie jej ponownie, gubienie miejsca czytania;

• Opuszczanie całego wiersza

• Zmiana kolejności liter i wyrazów,

• Przestawianie liter w wyrazie, co zmienia jego sens;

• Niechęć do czytania, zwłaszcza głośnego

• Trudności w dzieleniu dłuższych wyrazów na sylaby i syntezie sylab

Ortografia
Osoby uczące się z dysleksją mogą doświadczać nawet tak dużych trudności w zakresie wyrażania się w piśmie i słownictwa, że ma to wpływ na zrozumienie przez uczącego ich prac pisemnych.

Robienie notatek
Niektóre osoby uczące się z dysleksją mogą doświadczać niektórych lub wszystkich z następujących trudności:

• Trudności w jednoczesnym pisaniu i słuchaniu

• Trudności w sporządzaniu szczegółowych notatek i zrozumieniu zapisanych treści przy ich odczycie

• Trudności w wyciąganiu głównych punktów w czasie wykładów

• Trudności w szybkim i prawidłowym przepisywaniu

Pisanie i ortografia
Osoby uczące się z dysleksją mogą doświadczyć następujących trudności, niektórych lub wszystkich, w pracy pisemnej:

• trudności w pisaniu ze słuchu

• mylenie liter b-p, d-b, d-g, u-n, m-w, n-w (inwersja statyczna) s-z, dz-c, sz-s, o-a, ł-l, ę-e

• trudności w pisaniu wyrazów ze zmiękczeniami, dwuznakami, głoskami tracącymi dźwięczność

• nieróżnicowanie ę-en-e, ą-om

• opuszczanie drobnych elementów liter, gubienie liter, opuszczanie końcówek i cząstek wyrazów

• przestawianie liter w wyrazach (inwersja dynamiczna)

• przestawianie szyku dyktowanych wyrazów błędy ortograficzne wynikające ze słabszej pamięci wzrokowej

• zniekształcanie graficznej strony pisma

• niewłaściwe stosowanie małych i wielkich liter,

• trudności w różnicowaniu wyrazów podobnie brzmiących (np. bułka - półka);

• złe rozmieszczenie pracy pisemnej w przestrzeni;

• brak lub niewłaściwe stosowanie interpunkcji

• Słaba konstrukcja i powolność pisma odręcznego, co utrudnia zapisanie myśli

• Trudności w planowaniu i tworzeniu struktury pracy pisemnej

• Trudności z przejściem pomiędzy myślami

• Trudności w odniesieniu teorii do praktyki

• Słaba umiejętność wyrażania się w formie pisemnej i/lub budowie zdań

• Trudności w zrozumieniu konwencji pisania

• Trudności w odniesieniu idei abstrakcyjnych do konkretu

• Trudności w edycji i korekcie tekstu

Język mówiony
Niektóre trudności, których doświadczają osoby uczące się z dysleksją można powiązać z językiem oraz pracą pisemną i czytaniem.

Uczący mogą doświadczyć trudności w szybkim lub wystarczająco dokładnym przyswajaniu informacji przekazywanych ustnie, błędnym zrozumieniu instrukcji lub informacji, przyswajaniu wypowiedzianych treści w kontekście grupowym, znajdywaniu właściwych słów lub wymowie słów wielosylabowych.

Umiejętności organizacyjne/ zarządzanie czasem
Niektóre osoby uczące się z dysleksją doświadczają trudności w zakresie pamięci krótkoterminowej, mogących wpływać na robienie notatek, czytanie, pisanie, mogących również utrudniać im organizację czasu i dotrzymywanie terminów.

Trudności te najczęściej należą do najczęściej ignorowanych i, z tego powodu, osoby uczące się z dysleksją mogą być czasami oceniane jako leniwe, bez motywacji, niechlujne czy niedbałe.

Liczenie
Wiele osób uczących się z dysleksją wykazuje wysoką sprawność matematyczną; jednak niektóre z nich mogą napotykać na trudności wynikające z problemów związanych ze wzrokiem i postrzeganiem czy też pamięcią krótkoterminową/roboczą. Osoby uczące się z dysleksją mogą również doświadczać niektórych lub wszystkich z następujących trudności matematycznych:

• Trudności wizualne, np. odwrócenia i zastępowania

• Błędy w przepisywaniu przy stosowaniu różnych środków przekazu

• Pominięcia w obliczeniach wieloetapowych lub brak zdolności zapamiętania wszystkich aspektów

• Trudności w zapamiętywaniu znaków i symboli

• Trudności w zapamiętywaniu wzorów i twierdzeń

• Trudności w przywoływaniu słownictwa specjalistycznego

• Trudności z arytmetyką i podstawową umiejętnością liczenia

• Trudności w przechodzeniu od konkretu do idei abstrakcyjnych

Read more detailed information about this impairment. Remember you can use the back button to return to this page.

Teaching strategies associated with Dysleksja

Przedstawiane tu strategie stanowią sugestie w zakresie nauczania osób niepełnosprawnych. Niniejszego wykazu nie należy uważać za wyczerpujący oraz należy pamiętać, iż wszystkie osoby uczące się stanowią odrębne jednostki i sposób uczenia, który sprawdza się w odniesieniu do jednej z nich niekoniecznie będzie równie właściwy w stosunku do innej. Mogą Państwo również zechcieć skontaktować się z Biurem ds. Osób Niepełnosprawnych w Waszej Instytucji, które przekaże więcej informacji. Jeśli dysponują Państwo jakimiś sprawdzonymi pomysłami, które można by dodać do tej listy, prosimy o przekazanie sugestii pocztą elektroniczną na adres bsn@adm.uj.edu.pl

• Zapewnij wystarczająco dużo czasu, aby omówić ze studentem jego/jej potrzeby przed/w czasie sesji.

Czytanie

Należy:

• Przekazywać wytyczne co do wybranych kluczowych pozycji

• Zapewnić artykuły o jasnej strukturze i dobrej prezentacji tematu w celu zminimalizowania problemów z czytaniem

• Zidentyfikować nowe słownictwo tematyczne w tekstach

• Zaoferować źródła audiowizualne na dany temat, np. telewizyjne filmy dokumentalne lub dyskusje, nagrania wideo – mogą one pomóc zarówno jeśli chodzi o strukturę, jak i treść.

Ortografia

Należy:

• Wprowadzać nowe terminy i zagadnienia zapisując je na tablicy lub pokazując na rzutniku

• Zapewniać listę na początku modułu czy semestru tak, aby dać studentom wystarczająco dużo czasu na przyswojenie terminów i użycie ich w kontekście

• Zachęcać do korzystania z elektronicznych opcji sprawdzania pisowni i gramatyki

Notatki:

• Rozdanie materiałów na początku seminarium czy wykładu może być strategią najbardziej przydatną, gdyż student z dysleksją może skupić się na tym, co jest mówione i nie musi martwić się pełnym robieniem notatek.

• Korzystając z rzutnika, należy stosować czytelny rozmiar czcionki (minimalny rozmiar czcionki to 24). Należy graniczyć ilość informacji na każdym slajdzie do kluczowych punktów. Ich rozwinięcie należy przekazać grupie na osobnej kartce. W ten sposób studenci mają dostęp do informacji, których nie zapamiętają w czasie wykładu i mogą je przeczytać w domu w wybranym przez siebie tempie.

• Należy korzystać z tradycyjnej tablicy jedynie po to, by dać przykłady, rozwinąć punkt lub odnotować kluczowe słowa czy koncepcje bądź nazwiska – nigdy po to, by studenci zajmowali się długim przepisywaniem. Należy upewnić się, że pismo jest duże i wyraźne a studenci mogą je odczytać.

• Należy zaplanować dyskusje i prezentacje w małych grupach, co daje studentom możliwość eksperymentowania z językiem, gdy omawiają pomysły i opinie.

• Wykładając, należy przekazać ramy, ogólny zarys i główne punkty na początku i cały czas używać zaznaczeń, co pomoże studentom rozróżnić istotne kwestie. Należy pokazać im obraz całości zanim będą omówione szczegóły.

• Należy dać studentom czas na przetworzenie informacji – podzielić wykłady na kawałki z przerwami na przyswojenie oraz czas na zadanie pytań.

• Należy zaplanować czas na pozyskanie informacji zwrotnej od słuchaczy w celu monitorowania zrozumienia ze strony studentów i rozwinięcia ich umiejętności uczenia się.

• Niektóre osoby uczące się z dysleksją łatwo rozprasza hałas, oraz chaos w ćwiczeniach - pozwól więc im na wybór miejsca. Niektórzy studenci mogą potrzebować siedzieć z tyłu sali, aby nie rozpraszały ich osoby siedzące za nimi.

• Jeśli student uważa, że jest to konieczne, prowadzący powinien zezwolić na używanie na wykładach dyktafonu, lub przenośnego komputera.

• Rozważ użycie „map myśli” lub uproszczonych diagramów.

Pisanie

• Pisanie pismem odręcznym przez dwie godziny lub dłużej dla osoby z dysleksją może okazać się bardzo męczące i stresujące. Student może wybrać użycie komputera przenośnego podczas wykładu.

• W czasie egzaminów studenci mogą potrzebować dodatkowego czasu na przeczytanie pracy oraz jej napisanie i sprawdzenie.

Język mówiony

• Należy mieć świadomość dodatkowego czasu, wysiłku i koncentracji, jakie student z dysleksją może potrzebować do zadań angażujących język.

• Należy jasno precyzować swoje oczekiwania. Należy upewnić się, czy instrukcje podawane ustnie są jasne i zostały zrozumiane przez studentów.

• Należy zachęcać studentów do formułowania pytań, następnie odpowiedzieć na nie używając prostego języka i zilustrować poszczególne punkty konkretnymi przykładami.

Inne problemy:

• trudności w rysowaniu jako czynności – trudności w rozplanowaniu rysunku, zbyt silny lub zbyt słaby nacisk ołówka, zmiany kierunku w rysunkach ( błędny kierunek odwzorowywania)

• trudności w nauce języków obcych, które cechuje znaczna rozbieżność między wymową a pisownią wyrazów – symptomy takie jak w języku polskim

• trudności w uczeniu się pamięciowym – tabliczka mnożenia, nauka wierszy, ciągi słowne

• trudności w nauce geografii – utrudnione czytanie mapy, niewłaściwa orientacja w stronach świata

• trudności w nauce geometrii – zmiany kierunku w rysunkach geometrycznych, zakłócenia orientacji i wyobraźni przestrzennej, trudności w rozumieniu pojęć geometrycznych (utrudnione przyswajanie werbalne)

• trudności występujące na lekcjach wychowania fizycznego – błędne rozumienie instrukcji ćwiczeń spowodowane słabą orientacją w schemacie ciała i przestrzeni , obniżona sprawność ruchowa

• nierównomierna koncentracja uwagi, wolne tempo pracy

• często występuje dysleksja o podłożu emocjonalnym

Umiejętności organizacyjne/Zarządzanie czasem

• Wielu studentów z dysleksją może się zgubić podążając za sekwencjami i instrukcjami, może być im potrzebna pomoc w planowaniu działań i ustalaniu priorytetów zadań, zachęcaj studentów do korzystania z notatników i/lub sporządzania list na potrzeby zarządzania zadaniami.

• Studenci mogą wymagać konkretnej i praktycznej pomocy w zakresie planowania, struktury i organizacji.

• Studenci mogą potrzebować konkretnej pomocy w skupieniu się na następujących elementach: konwencje tekstu pisanego - wprowadzenie, nagłówki, wnioski, określenie głównych punktów, określenie danych istotnych i nieistotnych, wybór i włączenie cytatów i odniesień, uporządkowanie punktów i przechodzenie pomiędzy punktami i prezentacja.

Liczenie

• Zapewnij arkusze z rozwiązaniami, aby studenci mieli możliwość sprawdzenia błędów.

• Rozważ zastosowanie różnych kolorów dla każdego aspektu.

• Podaj jasne definicje nowych symboli.

• Podawaj symbole wraz z definicją słowną.

• Pozwól studentom używać kalkulatora.

• Postaraj się podać przykłady zarówno liczbowe jak i teoretyczne.

Wytyczne w zakresie dobrych praktyk co do oceny pracy uczniów i studentów z dysleksją
Czytając szybko pracę studenta z dysleksją zazwyczaj łatwiej jest ocenić ją w zakresie poruszonych w niej kwestii, zrozumienia i wiedzy. Szybkie czytanie najlepiej przebiega, gdy ignoruje się wszelkie błędy w zakresie ortografii, gramatyki, interpunkcji czy składni i nie poprawia, czy komentuje ortografii, gramatyki, interpunkcji czy składni.

Gdy jest to możliwe i praktyczne, należy dawać dwie oceny: jedną w oparciu o materiał i wykorzystanie danego tematu, drugą zaś dotyczącą technicznych aspektów języka. Jeśli będzie oceniony tylko materiał i wykorzystanie tematu, zrozumienie i wiedza, a zostanie pominięta ortografia, gramatyka, interpunkcja i składnia, poinformuj studenta, że tak robisz.

Uwagi będą najskuteczniejsze, jeśli stanowić będą wyjaśnienie tego, co zostało dobrze wykonane, a co błędnie. Muszą być one przedstawione w sposób czytelny.

Jeśli pozwala na to czas, powinno stosować się dwa długopisy: żaden z nich nie powinien być czerwony: jeden do uwag na temat materiału, zastosowania tematu, zrozumienia i wiedzy, drugi zaś do uwag na temat ortografii, gramatyki, interpunkcji i składni.

Osoby z dysleksją nie nabywają umiejętności językowych podświadomie, np. prawie żadna z nich nie jest w stanie nauczyć się prawidłowej pisowni bardzo dużo czytając. Często dokonują one postępów w zakresie jakiejś umiejętności językowej, gdy ktoś wyjaśni im daną umiejętność w sposób odpowiedni dla osoby z dysleksją. Bez takich wyjaśnień, uwagi i korekty dotyczące ortografii, gramatyki, interpunkcji i składni są próżne: zwiększają one tylko poziom zniechęcenia studenta; nie dają studentowi żadnych informacji, jakie mógłby zastosować w celu poprawy pracy w przyszłości a dla uczącego są stratą czasu.

Amerykanistyka i dysleksja
Wszystkie przedmioty, których podstawą zaliczenia przedmiotu jest praca lub prace pisemne mogą sprawiać trudności osobom cierpiącym na dysleksję. W pracach, zwłaszcza dłuższych, w ramach studiów humanistycznych, zawsze zwraca się uwagę na styl, poprawność ortograficzna jest zaś absolutnym minimum. Co ważne, studia humanistyczne, czy to na poziomie licencjackim, czy magisterskim, kończą się napisaniem i obroną stosunkowo długiej pracy pisemnej.

Wydaje się, że sposobem na efektywne rozwiązanie problemu (w przypadku każdego rodzaju pracy – semestralnej, licencjackiej, magisterskiej) będzie korzystanie przez studenta z dysleksją z dyżurów z prowadzącym zajęcia, czy promotorem. Stopniowe oddawanie pracy, konsultowanie różnych jej wątków, także pod względem stylistycznym, powinno złagodzić problem.

Potential Challenges to the Achievement of Learning

• Trudności organizacyjne

• Trudności z pamięcią

• Trudności ruchowe i manualne