Dysleksja

Krótko o dysleksji

Dysleksja czyli specyficzna rozwojowa dysleksja (ICD-10 R48) to zaburzenie charakteryzujące się trudnościami w nauce czytania i pisania, które nie ustępują mimo stosowania obowiązujących metod nauczania, normalnej inteligencji i sprzyjających warunków społeczno-kulturowych. Dysleksja jest spowodowana zaburzeniami podstawowych funkcji poznawczych, co często uwarunkowane jest konstytucjonalnie. Jej objawy występują u mniej więcej 10% uczniów, pięciokrotnie częściej u chłopców.

Szczegółowo o dysleksji

Osoby z dysleksją często potrafią wykonać całą gamę złożonych zadań, np. rozwiązywać skomplikowane problemy w elektronice czy projektowaniu, jednak nie potrafią zrobić rzeczy pozornie łatwych: nauczyć się czytać i literować, robić notatek, zapamiętać instrukcji, podać godziny, czy też odnaleźć drogi. Ten wzorzec mocnych i słabych punktów postrzega się jako styl poznawczy uczenia się; w istocie wielu dyslektyków doświadcza swojej dysleksji jako różnicy w sposobie myślenia, czy uczenia się.

Osoby z dysleksją cechuje:

• kreatywne i oryginalne myślenie,

• dobre myślenie strategiczne i umiejętność rozwiązywania problemów,

• determinacja i pracowitość,

• wysoka motywacja.

Wielu z nich opracowało swoje własne strategie przezwyciężenia pewnych trudności.

W wyniku trudności, jakich doświadczają w zakresie przetwarzania języka oraz pamięci krótkoterminowej osoby uczące się z dysleksją zdają się na znaczenie i zrozumienie, co wymaga:

• wysoce zindywidualizowanego podejścia do uczenia się,

• konieczności jasnego sprecyzowania im tego, jak przebiega proces uczenia się i jakie strategie wykorzystuje się w nauczaniu, 

• konieczności zrozumienia „jak” i „dlaczego”, by się uczyć.

Osób z dysleksją mogą dotyczyć następujące style uczenia się:

• myślenie holistyczne (przyjmowanie wszystkich informacji na raz, a nie stopniowo), 

• konieczność zobaczenia najpierw całego obrazu, zanim nastąpi nauka etapów lub szczegółów,

• trudności w zapamiętywaniu sekwencji, przy jednoczesnej łatwości zapamiętywania wzorów, 

• dobre postrzeganie powiązań między różnymi rzeczami, łatwość w przyswajaniu i rozumieniu mechanizmów działania, 

• trudności z zapamiętywaniem, z wyjątkiem sytuacji, w których coś zostało naprawdę zrozumiane lub gdy wytworzył się jakiś emocjonalny stosunek do przedmiotu czy zagadnienia, 

• uczenie się przez doświadczenie, nie poprzez instrukcje,

• uczenie się przez dotyk i lepsze przyswajanie informacji przy pomocy barw, humoru, opowieści, obrazów, itp.

• trudności w uczeniu się, stosowaniu zasad lub uogólnień – uczenie się od konkretu do ogółu,

• większa łatwość w czytaniu i pisaniu przy obecności osobistego zainteresowania danym tematem,

• w matematyce częste rozumienie koncepcji, a nie procesów obliczeniowych, czy języka matematycznego.

Cechy charakterystyczne wpływające na uczenie się i nauczanie

Czytanie

Czytanie stanowi zasadniczy element większości zajęć przewidzianych w programie nauczania i gdy osoba ucząca się czyta dwa razy wolniej od innych, fakt ten może w ogromnym stopniu zaważyć na przebiegu studiów, wpływając na zdolność zapamiętania przeczytanej treści. W wyniku ubogiego słownictwa cierpi też zrozumienie. Osoby z dysleksją mogą doświadczać następujących trudności:

• zmęczenie oczu,

• przeciążenie czytaniem,

• wolne czytanie, zamiana lub opuszczanie liter,

• trudności z właściwą intonacją czytanej treści – zbytnia koncentracja na technice obniża zdolność rozumienia i zapamiętania przeczytanej treści,

• trudności w streszczaniu,

• trudności w sortowaniu i wyborze materiałów do uczenia się,

• trudności z wyciągnięciem głównych punktów z przeczytanej treści,

• rozpoznawanie napisów po cechach przypadkowych – zgadywanie,

• czytanie z błędami (pytania oceniające lub egzaminacyjne),

• opuszczanie linii lub odczytanie jej ponownie, gubienie miejsca czytania,

• opuszczanie całego wiersza,

• zmiana kolejności liter i wyrazów,

• przestawianie liter w wyrazie, co wpływa na zmianę jego sensu, 

• niechęć do czytania - zwłaszcza głośnego,

• trudności w dzieleniu dłuższych wyrazów na sylaby i syntezie sylab.

Ortografia

Osoby z dysleksją mogą doświadczać nawet tak dużych trudności w zakresie słownictwa i wyrażania się na piśmie, że ma to wpływ na zrozumienie przez uczącego ich prac pisemnych.

Robienie notatek

Niektóre osoby uczące się z dysleksją mogą doświadczać następujących trudności:

• trudności w jednoczesnym pisaniu i słuchaniu,

• trudności w sporządzaniu szczegółowych notatek i zrozumieniu zapisanych treści przy ich odczycie,

• trudności w wyciąganiu głównych punktów w czasie wykładów,

• trudności w szybkim i prawidłowym przepisywaniu.

Pisanie i ortografia

Osoby uczące się z dysleksją mogą doświadczyć następujących trudności w pracy pisemnej:

• trudności w pisaniu ze słuchu,

• mylenie liter b-p, d-b, d-g, u-n, m-w, n-w (inwersja statyczna) s-z, dz-c, sz-s, o-a, ł-l, ę-e;

• trudności w pisaniu wyrazów ze zmiękczeniami, dwuznakami, głoskami tracącymi dźwięczność,

• nieróżnicowanie ę-en-e, ą-om,

• opuszczanie drobnych elementów liter, gubienie liter, opuszczanie końcówek i cząstek wyrazów,

• przestawianie liter w wyrazach (inwersja dynamiczna),

• przestawianie szyku dyktowanych wyrazów,

• błędy ortograficzne wynikające ze słabszej pamięci wzrokowej,

• zniekształcanie graficznej strony pisma,

• niewłaściwe stosowanie małych i wielkich liter,

• trudności w różnicowaniu wyrazów podobnie brzmiących (np. bułka - półka),

• złe rozmieszczenie pracy pisemnej w przestrzeni,

• brak lub niewłaściwe stosowanie interpunkcji,

• słaba konstrukcja i powolność pisma odręcznego, co utrudnia zapisanie myśli,

• trudności w planowaniu i tworzeniu struktury pracy pisemnej,

• trudności z przejściem pomiędzy myślami,

• trudności w odniesieniu teorii do praktyki,

• słaba umiejętność wyrażania się w formie pisemnej i budowy zdań,

• trudności w zrozumieniu konwencji pisania,

• trudności w odniesieniu idei abstrakcyjnych do konkretu,

• trudności w edycji i korekcie tekstu.

Język mówiony

Niektóre trudności, których doświadczają osoby uczące się z dysleksją można powiązać z językiem oraz pracą pisemną i czytaniem.

Uczący mogą doświadczyć trudności w szybkim lub wystarczająco dokładnym przyswajaniu informacji przekazywanych ustnie, błędnym zrozumieniu instrukcji lub informacji, przyswajaniu wypowiedzianych treści w kontekście grupowym, znajdywaniu właściwych słów lub wymowie słów wielosylabowych.

Umiejętności organizacyjne/Zarządzanie czasem

Niektóre osoby z dysleksją doświadczają trudności w zakresie pamięci krótkoterminowej, które wpływają na robienie notatek, czytanie, pisanie, mogą także utrudniać im organizację czasu i dotrzymywanie terminów.

Trudności te są zwykle ignorowane i z tego powodu osoby uczące się z dysleksją mogą być czasami oceniane jako leniwe, pozbawione motywacji, niechlujne czy niedbałe.

Liczenie

Wiele osób z dysleksją wykazuje wysoką sprawność matematyczną; jednak niektóre z nich mogą doświadczać trudności wynikających z problemów związanych ze wzrokiem i postrzeganiem, czy też pamięcią krótkoterminową/roboczą.

U osób z dysleksją często występują następujące trudności matematyczne:

• trudności wizualne, np. odwrócenia i zastępowania,

• błędy w przepisywaniu przy stosowaniu różnych środków przekazu,

•  pominięcia w obliczeniach wieloetapowych lub brak zdolności zapamiętania wszystkich aspektów,

• trudności w zapamiętywaniu znaków i symboli,

• trudności w zapamiętywaniu wzorów i twierdzeń,

• trudności w przywoływaniu słownictwa specjalistycznego,

• trudności z arytmetyką i podstawową umiejętnością liczenia,

• trudności w przechodzeniu od konkretu do idei abstrakcyjnych.

Read more detailed information about this impairment. Remember you can use the back button to return to this page.

Teaching strategies associated with Dysleksja

Strategie nauczania

Przedstawiane tu strategie stanowią sugestie dotyczące nauczania włączającego. Niniejszego wykazu nie należy uważać za wyczerpujący, warto również pamiętać, że wszystkie osoby uczące się stanowią odrębne jednostki i coś, co sprawdza się w odniesieniu do jednej z nich, niekoniecznie będzie równie właściwe w stosunku do innej. Mogą Państwo również zechcieć skontaktować się ze specjalistą ds. niepełnosprawności w Waszej instytucji, który przekaże więcej informacji. Jeśli dysponują Państwo jakimiś sprawdzonymi pomysłami, które można dodać do naszej listy, prosimy o przekazanie sugestii pocztą elektroniczną na adres: bsn@adm.uj.edu.pl.

Należy również zaznaczyć, że sugestie zamieszczone poniżej odpowiadają najlepszym praktykom – uwarunkowania czasowe/lub lokalne przepisy mogą nie pozwolić na wdrożenie wszystkich następujących sugestii.

• Zapewnij wystarczająco dużo czasu, aby omówić ze studentem jego potrzeby przed/w czasie pierwszej sesji nauczania.

Czytanie

• Przekaż wytyczne dotyczące wybranych kluczowych pozycji.

• Zapewnij artykuły o jasnej strukturze i dobrej prezentacji tematu w celu zminimalizowania obciążanie czytaniem.

• Zidentyfikuj nowe słownictwo tematyczne w tekstach.

• Oferuj źródła audiowizualne na dany temat, np. telewizyjne filmy dokumentalne, nagrania video, które mogą pomóc zarówno jeśli chodzi o strukturę, jak i o treść.

Ortografia

• Wprowadzaj nowe terminy i zagadnienia, zapisując je na tablicy lub pokazując na rzutniku.

• Zapewnij listy słówek na początku modułu czy semestru tak, aby dać studentom wystarczająco dużo czasu na przyswojenie terminów i użycie ich w odpowiednim kontekście.

• Zachęcaj do korzystania z elektronicznych opcji sprawdzania pisowni i gramatyki.

Robienie notatek

• Rozdanie materiałów na początku seminarium czy wykładu może być strategią najbardziej przydatną, ponieważ dzięki temu student z dysleksją będzie mógł skupić się na treści mówionej - nie będzie musiał martwić się koniecznością robienia notatek.

• Jeśli korzystasz z rzutnika, stosuj czytelny rozmiar czcionki (minimalny rozmiar czcionki to 24). Ogranicz ilość informacji zamieszczanych na każdym slajdzie do kluczowych punktów. Ich rozwinięcie należy przekazać grupie na osobnej kartce. W ten sposób studenci mają dostęp do informacji, których nie zapamiętają w czasie wykładu i mogą je przeczytać w domu w wybranym przez siebie tempie.

• Korzystaj z kredowej/białej tablicy jedynie po to, by dać przykłady, rozwinąć punkty lub odnotować kluczowe słowa, koncepcje, bądź nazwiska – nigdy po to, by studenci zajmowali się długim przepisywaniem. Upewnij się, że Twoje pismo jest duże i wyraźne, a studenci mogą je odczytać.

• Nie polegaj jedynie na mówieniu, przy przedstawianiu tematu różnicuj tempo stosowane w czasie sesji. Zaplanuj ustrukturalizowane dyskusje i prezentacje w małych grupach, co daje studentom możliwość eksperymentowania z językiem, gdy omawiają swoje pomysły i opinie.

• Wykładając, przekaż ramy, ogólny zarys i główne punkty na początku i cały czas używaj zaznaczeń, co pomoże studentom rozróżnić istotne kwestie. Pokaż im obraz całości, zanim omówisz szczegóły.

• Daj studentom czas na przetworzenie informacji – podziel wykłady na mniejsze części z przerwami na przyswojenie wiadomości oraz czas na zadanie pytań.
• Zaplanuj dużą ilość informacji zwrotnej od słuchaczy w celu monitorowania zrozumienia ze strony studentów i rozwinięcia ich umiejętności uczenia się.

• Niektóre osoby z dysleksją łatwo rozprasza hałas oraz chaos w ćwiczeniach - pozwól więc im na wybór miejsca. Niektórzy studenci mogą potrzebować siedzieć z tyłu sali, aby nie rozpraszały ich osoby siedzące za nimi.

• Jeśli student uważa, że jest to konieczne, zezwól mu na używanie podczas wykładów magnetofonu lub przenośnego komputera.

• Rozważ użycie map myśli lub uproszczonych diagramów.

Pisanie

• Pisanie przez dwie godziny lub dłużej własnym pismem, które ulega pogorszeniu z biegiem czasu, może okazać się bardzo stresujące. Warto stosować inne metody - na przykład używać komputerów przenośnych, lub korzystać z technologii prezentacji generowanych komputerowo, co może dać lepsze efekty. 

• Zaproponuj modele prac pisemnych: eseje, sprawozdania, projekty.

• W czasie egzaminów studenci mogą potrzebować dodatkowego czasu na przeczytanie pracy oraz jej napisanie i sprawdzenie. Warto pamiętać o trudnościach z ortografią i organizowaniem spracy pisemnej jakie występują u osób z dysleksją. Należy pomóc studentom w udzielaniu odpowiedzi pisemnych. Być może niektóre osoby będą potrzebowały pomocy asystenta lub sprzętu komputerowego. 

Język mówiony

• Warto mieć świadomość dodatkowego czasu, wysiłku i koncentracji, jakich wymagają od studenta zadania angażujące język.

• Należy zawsze jasno precyzować swoje oczekiwania. Upewnij się, czy instrukcje podawane ustnie zostały właściwie zrozumiane przez studentów.
• Zachęcaj studentów do formułowania pytań, następnie odpowiedz na nie, używając prostego języka i zilustruj poszczególne punkty konkretnymi przykładami.

Studenci mogą mieć trudności w nauce języków obcych, które cechuje znaczna rozbieżność między wymową a pisownią wyrazów – występują tu symptomy takie jak w języku polskim.

Inne problemy:

• trudności w rysowaniu jako czynności – trudności w rozplanowaniu rysunku, zbyt silny lub zbyt słaby nacisk ołówka, zmiany kierunku w rysunkach ( błędny kierunek odwzorowywania),

• trudności w nauce języków obcych, które cechuje znaczna rozbieżność między wymową a pisownią wyrazów – symptomy takie jak w języku polskim,

• trudności w uczeniu się pamięciowym – tabliczka mnożenia, nauka wierszy, ciągi słowne,

• trudności w nauce geografii – utrudnione czytanie mapy, niewłaściwa orientacja w stronach świata,

• trudności w nauce geometrii – zmiany kierunku w rysunkach geometrycznych, zakłócenia orientacji i wyobraźni przestrzennej, trudności w rozumieniu pojęć geometrycznych (utrudnione przyswajanie werbalne),

• trudności występujące na lekcjach wychowania fizycznego – błędne rozumienie instrukcji ćwiczeń spowodowane słabą orientacją w schemacie ciała i przestrzeni, obniżona sprawność ruchowa,

• nierównomierna koncentracja uwagi, wolne tempo pracy,

• często występuje dysleksja o podłożu emocjonalnym.

Umiejętności organizacyjne/Zarządzanie czasem

• Wielu studentów z dysleksją może się zgubić, podążając za sekwencjami i instrukcjami, może być im potrzebna pomoc w planowaniu działań i ustalaniu priorytetów zadań - warto zatem zachęcać studentów do korzystania z notatników i/lub sporządzania list na potrzeby zarządzania zadaniami.

• Studenci mogą wymagać konkretnej i praktycznej pomocy w zakresie planowania, struktury i organizacji.

• Studenci mogą potrzebować konkretnej pomocy w skupieniu się na konwencjach tekstu pisanego - tworzeniu wprowadzenia, nagłówków, wniosków, określeniu głównych punktów, danych istotnych i nieistotnych, wyborze i włączaniu cytatów i odniesień, porządkowaniu punktów i przechodzeniu pomiędzy punktami w prezentacji.

Liczenie

• Zapewnij arkusze z rozwiązaniami, aby studenci mieli możliwość sprawdzenia błędów.

• Rozważ zastosowanie różnych kolorów dla każdego aspektu.

• Podaj jasne definicje nowych symboli.

• Podawaj symbole wraz z definicją słowną.

• Pozwól studentom używać kalkulatora.

• Postaraj się podać przykłady zarówno liczbowe jak i teoretyczne.

Wytyczne dotyczące dobrych praktyk oceny pracy uczniów i studentów z dysleksją

Czytając szybko pracę studenta z dysleksją zwykle łatwiej jest ocenić ją w zakresie poruszonych w niej kwestii, stopnia zrozumienia i zrealizowania tematu. Szybkie czytanie najlepiej przebiega, gdy ignoruje się wszelkie błędy ortograficzne, gramatyczne, interpunkcyjne, czy składniowe - bez ich poprawiania i komentowania.
Gdy jest to możliwe, warto stawiać dwie oceny: jedną w oparciu o materiał i wykorzystanie danego tematu, drugą zaś odnoszącą się do technicznych aspektów języka. Ocena ostateczna za daną pracę powinna być oceną przyznaną na podstawie przedstawionego materiału i stopnia wykorzystania tematu. Jeśli zdecydujesz się ocenić jedynie merytoryczną stronę wypowiedzi, pomijając ortografię, gramatykę, interpunkcję i składnię, poinformuj o tym studenta.

Twoje sugestie będą bardziej przydatne, gdy wskażesz pozytywne aspekty pracy, wyjaśniając, dlaczego jakiś element wypowiedzi studenta jest dobry. Nie należy koncentrować się jedynie na uwagach krytycznych. Wszelkie poprawki powinny zawierać szczegółowe wyjaśnienia, powinny być także przedstawione w sposób czytelny.

Jeśli pozwala na to czas, warto stosować dwa różne długopisy - jeden do uwag na temat materiału, stopnia wykorzystania tematu i wiedzy studenta, drugi zaś do adnotacji na temat ortografii, gramatyki, interpunkcji i składni. Żaden z długopisów nie powinien być jednak czerwony.

Poprawianie języka, gdy możliwa jest dyskusja z uczniem/studentem

Waro sprawdzać poziom rozumienia przez studentów technicznych aspektów języka i prezentacji; czasem mamy do czynienia ze świadomą wiedzą, przy jednoczesnym braku umiejętności jej zastosowania; w niektórych przypadkach natomiast studentom brakuje wiedzy podstawowej. Korzystne jest omówienie poziomu korekty, jaką student będzie w stanie zastosować oraz ustalenie tego, jakie publikacje encyklopedyczne student posiada lub uważa za przydatne.

•  Gdy student dysponuje świadomą wiedzą na temat języka i prezentacji, warto zaznaczyć pojawiające się błędy na marginesie na poziomie wiersza, w którym występują. Celem tego jest umożliwienie studentowi znalezienia błędów i poprawienia ich. Warto stosować wygodny system symboli, np.: „bo” = błąd ortograficzny, „bz” = budowa zdania, „in” = interpunkcja, „gr” = gramatyka, „uk” = układ.

• Gdy student nie dysponuje świadomą wiedzą na temat języka i prezentacji, wykładowca będzie musiał omówić po kolei błędy w trakcie trwania kursu i wyjaśnić, dlaczego konieczne są poprawki.

Dyslektycy nie nabywają umiejętności językowych podświadomie, np. prawie żaden z nich nie jest w stanie nauczyć się prawidłowej pisowni bardzo dużo czytając. Często dokonują oni postępów w zakresie jakiejś umiejętności językowej, gdy ktoś wyjaśni zasady w sposób odpowiedni dla osoby z dysleksją. Bez takich wyjaśnień, uwagi i korekty dotyczące ortografii, gramatyki, interpunkcji i składni są bezskuteczne: zwiększają one tylko poziom zniechęcenia studenta, nie dają mu żadnych informacji, które mógłby zastosować w celu poprawy pracy w przyszłości, a dla uczącego są stratą czasu.

Poprawianie języka, gdy dyskusja z uczniem/studentem nie jest możliwa

Poprawianie języka bez omówienia ze studentem wszystkich błędów jest przypuszczalnie stratą czasu. Sensowna procedura polegałaby na uwzględnieniu nie więcej niż pięciu typów powtarzających się błędów, pokazaniu na kilku jasnych, prostych przykładach dlaczego błędy te stanowią nieprawidłowość i jak powinno w danym przypadku wyglądać właściwe - zgodne z normą użycie języka.

Potential Challenges to the Achievement of Learning

• Trudności organizacyjne

• Trudności z pamięcią